Lies is 72 jaar en heeft artrose. Op een avond realiseert ze zich dat ze de hele dag bezig is geweest met haar aandoening: afspraken bijhouden, medicijnen uitzoeken, oefeningen doen. Haar kleinkinderen belde ze niet terug. De roman op haar nachtkastje bleef dicht. Het gevoel dat overbleef: ik ben patiënt geworden in mijn eigen leven.
Dit gevoel kennen veel senioren met een chronische aandoening maar al te goed. En het is precies hier waar het begrip positieve gezondheid een andere ingang biedt. Niet minder aandacht voor de ziekte, maar meer ruimte voor wat er naast die ziekte nog bestaat. Wij van Seniorenmagazine.nl zien dit onderscheid regelmatig terugkomen in verhalen van lezers, en het blijkt keer op keer een verschil te maken hoe je naar je eigen situatie kijkt.
Van diagnose naar leven: de mentale verschuiving
Positieve gezondheid, een concept dat door arts en onderzoeker Machteld Huber is ontwikkeld, stelt een andere vraag centraal dan de klassieke geneeskunde. Niet: wat is er mis met je lichaam? Maar: wat maakt jouw leven de moeite waard, en hoe kun je daar zo goed mogelijk in functioneren?
Dat klinkt misschien abstract, maar voor mensen met een chronische aandoening is het bijzonder relevant. Want artrose gaat niet over. Diabetes ook niet. Hartfalen evenmin. De diagnose blijft, maar de manier waarop je je leven inricht rondom die diagnose, dat is wél iets wat je zelf kunt sturen. Die verschuiving, van ‘wat mankeert mij’ naar ‘wat maakt mijn dag de moeite waard’, is geen ontkenning van de ziekte, maar een bewuste keuze om balans in je leven terug te vinden. Het is een bewuste keuze om de ziekte niet de enige regisseur te laten zijn.
Het zesdomeinenmodel: een kompas, geen therapie
Hubers model beschrijft zes domeinen waarop gezondheid zich afspeelt. Samen vormen ze een volledig beeld van hoe iemand functioneert, ver voorbij de spreekkamer. Voor senioren met een chronische beperking ziet elk domein er iets anders uit dan voor iemand zonder lichamelijke klachten, maar juist daardoor is het zo bruikbaar.
- Lichaamsfuncties: pijn, mobiliteit, slaap, energie.
- Mentaal welbevinden: stemming, veerkracht, omgaan met verlies.
- Zingeving: betekenis, waarden, wat je beweegt.
- Kwaliteit van leven: geluk, tevredenheid, genieten.
- Meedoen: sociale contacten, rollen, participatie.
- Dagelijks functioneren: zelfzorg, werk, praktische zelfredzaamheid.
Het model is geen checklist die je afvinkt, maar een kompas dat je helpt zien waar je energie naartoe gaat en waar misschien te weinig aandacht is.
Lichaamsfuncties: accepteren zonder berusten
Dit is het domein waar veel senioren met een chronische aandoening mee worstelen. Want hoe ga je om met een lichaam dat pijn doet, vermoeit of beperkt? Er is een groot verschil tussen twee houdingen: ‘mijn lichaam doet niet meer mee’ en ‘mijn lichaam vraagt andere grenzen’. De eerste houding sluit af. De tweede nodigt uit om te zoeken naar wat wél gaat.
Lies merkte dat ze op slechte dagen haar kleinzoon niet meer kon optillen, maar wel naast hem op de grond kon zitten en Lego kon bouwen. Dat is geen troostprijs. Dat is een aangepaste vorm van verbinding die er nog steeds is.
Dagelijks functioneren: autonomie bewaren in kleine keuzes
Hulpmiddelen, ritmeaanpassingen en taakverdeling worden door veel senioren ervaren als een teken van achteruitgang. Positieve gezondheid draait die blik om: wie bewust kiest voor een rollator om langer zelfstandig boodschappen te doen, kiest voor autonomie, niet voor opgave.
Praktisch betekent dit: plan zware klusjes op momenten dat je energie het hoogst is. Verdeel taken met een partner of buur zonder schaamte. Gebruik hulpmiddelen niet als laatste redmiddel, maar als slim gereedschap. Wie zijn dagritme afstemt op zijn lichaam in plaats van op een strak schema, houdt vaak veel meer over dan hij verwacht.
Meedoen: sociale participatie die van vorm verandert
Een van de gevaarlijkste gevolgen van een chronische aandoening is sociale terugtrekking. Pijn, vermoeidheid of schaamte zorgen ervoor dat senioren steeds vaker ‘nee’ zeggen, totdat er bijna niemand meer is om ‘ja’ tegen te zeggen.
Meedoen hoeft niet hetzelfde te blijven als vroeger. Wie niet meer wekelijks naar de bridgeclub kan, kan misschien wel maandelijks. Wie niet meer mee op stap gaat, kan nog steeds contact onderhouden via videobellen of een wekelijks telefoontje. Wij van Seniorenmagazine.nl zien in gesprekken met onze lezers dat kleine vormen van verbinding, zelfs een kort bezoek van een buurvrouw, een groot verschil kunnen maken voor het gevoel van erbij horen. Niet de hoeveelheid telt, maar de regelmaat en echtheid van contact.
Zingeving: wat beweegt je buiten de ziekte om
Dit domein wordt in de spreekkamer zelden besproken, maar het is misschien wel het meest krachtige. Wat geeft jouw leven betekenis, los van wat je lichaam doet of niet doet?
Senioren noemen daarbij uiteenlopende dingen: kleinkinderen, vrijwilligerswerk bij de voedselbank, het bijhouden van een dagboek, tuinieren (ook in een bakje op het balkon als de grote tuin te zwaar is), muziek maken, geloven, natuur. De chronische aandoening raakt deze bronnen van betekenis vaak niet rechtstreeks. Maar als je ze verwaarloost omdat je alle energie naar de ziekte stuurt, verdwijnen ze langzaam naar de achtergrond. En dat is een verlies dat niet in een bloeduitslag zichtbaar is, maar wel diep voelbaar.
De omgeving: mantelzorgers en zorgverleners als gesprekspartners
Positieve gezondheid werkt het best als het geen eenzame oefening is. Mantelzorgers die vragen stellen als ‘wat zou je deze week graag willen doen?’ in plaats van ‘hoe gaat het met je pijn?’ veranderen de toon van een gesprek. Huisartsen en wijkverpleegkundigen die niet alleen vragen naar klachten, maar ook naar wat iemand bezighoudt en wat hem of haar energie geeft, voeren eigenlijk al een positief gezondheidsgesprek.
Dat vraagt iets van beide kanten. Als senior mag je ook zelf het gesprek een andere kant opsturen. Je kunt je huisarts vertellen wat je het afgelopen jaar hebt bereikt, niet alleen wat er niet meer gaat.
Het spinnenweb: zelf kijken welke domeinen aandacht vragen
Het praktische hulpmiddel dat bij positieve gezondheid hoort, is het spinnenweb. Dat is een visueel schema met de zes domeinen, waarop je per domein aangeeft hoe tevreden je daarover bent, op een schaal van 0 tot 10. Het resultaat laat in één oogopslag zien welke domeinen goed gaan en welke wat meer aandacht verdienen.
Je kunt het spinnenweb thuis invullen, maar het werkt ook goed als gespreksopener bij een zorgverlener of in een gesprek met een mantelzorger. Het gaat er niet om dat elk domein een 10 scoort, want dat is voor niemand realistisch. Het gaat erom dat je bewust ziet waar je staat en zelf kunt kiezen waarop je wilt sturen.
Stap 1: Zoek het spinnenweb op via de website van het Institute for Positive Health (iPH), waar het gratis beschikbaar is.
Stap 2: Vul per domein eerlijk in hoe tevreden je bent, niet hoe je denkt dat je zou moeten scoren.
Stap 3: Bespreek het resultaat met iemand die je vertrouwt, een partner, kind, of zorgverlener.
Stap 4: Kies één domein waar je iets wilt veranderen, en bedenk één concrete, kleine stap.
De valkuil: positieve gezondheid is geen positief denken
Dit punt verdient een eerlijke kanttekening. Positieve gezondheid wordt soms verkeerd begrepen als een oproep om gewoon optimistisch te zijn, om niet te klagen en het beste van je situatie te maken. Dat is niet wat het model bedoelt, en die verwachting kan zelfs schadelijk zijn.
Wie chronische pijn heeft, mag dat benoemen. Wie rouwt om verloren mogelijkheden, heeft daar alle recht op. Het model vraagt niet om een glimlach op je gezicht te plakken, maar om naast de beperkingen ook de mogelijkheden in beeld te houden. Dat is iets heel anders. En het begint altijd met eerlijkheid over hoe het echt gaat.
De artrose van Lies verdwijnt niet. De medicijnen staan nog altijd op het aanrecht, de afspraken staan in de agenda. Maar ze belde haar kleinkinderen vaker terug, hervatte haar wekelijkse puzzelgroep in het buurthuis en pakte haar roman weer op. Niet omdat ze haar ziekte negeerde, maar omdat ze besloot dat haar leven er ook nog was.
Positieve gezondheid lost niets op aan de diagnose zelf. Het is een manier van kijken die helpt om de regie te houden over de domeinen die wel beïnvloedbaar zijn. En dat zijn er meer dan je op een zware dag zou denken.

